Historia
Skąd pochodzi Aladyn: syryjski gawędziarz, francuski tłumacz i lampa
Opowieść, na której opiera się musical, nie znalazła się w oryginalnych rękopisach Księgi tysiąca i jednej nocy. Jak trafiła do Paryża w 1709 roku, kto ją opowiedział i co zmienił film z 1992 roku.
Znajdź moją noc ↗Szybka odpowiedź
Aladyn to bliskowschodnia baśń ludowa, która – jak podaje Wikipedia – nie należy do oryginalnego tekstu Księgi tysiąca i jednej nocy. Francuski tłumacz Antoine Galland dodał ją w 1710 roku, na podstawie historii opowiedzianej mu przez Hannę Diyaba, gawędziarza z Aleppo. Film z 1992 roku, a za nim sceniczny musical, przetworzyły tę opowieść: czarnoksiężnik i wezyr stali się jednym złoczyńcą, a życzenia dżina ograniczono do trzech.
Opowieść, której nigdy nie było w rękopisach
Większość ludzi zakłada, że Alladyn zawsze żył w „Księdze tysiąca i jednej nocy”. Wikipedia twierdzi inaczej: opowieść ta należy do najsłynniejszych związanych z „Nocami”, a jednak nie była częścią pierwotnego tekstu. Wraz z Ali Babą należy do grupy, którą badacze nazywają opowieściami sierocymi — historiami pojawiającymi się w zbiorze bez wczesnego rękopisu u ich podstaw. Człowiekiem, który je tam umieścił, był Antoine Galland, francuski orientalista, którego wersja „Nocy” ukazała się w dwunastu tomach w latach 1704–1717. Uczony Muhsin Mahdi wykazał również, że dwa arabskie rękopisy niegdyś podawane jako źródła Alladyna są tłumaczeniami zwrotnymi z francuskiego Gallanda, co czyni francuski przekład Gallanda najwcześniejszym zapisem tej historii, na który wskazuje Wikipedia.
Opowiadacz z Aleppo
Jak przekazuje Wikipedia, według dziennika Gallanda poznał on w Paryżu 25 marca 1709 roku maronickiego opowiadacza z Aleppo imieniem Hanna Diyab. Diyab przybył do Francji z francuskim podróżnikiem Paulem Lucasem. W młodości pracował dla francuskich kupców w Syrii, nauczył się francuskiego i włoskiego, a Gallandowi opowiadał baśnie, aby tłumacz mógł dokończyć swoją książkę. Galland spisywał streszczenia występów, a w przypadku Alladyna otrzymał rękopis. Przepisał opowieść zimą 1709 i 1710 roku, a ukazała się ona w dziewiątym i dziesiątym tomie jego „Nocy” w 1710 roku, bez jakiejkolwiek wzmianki o Diyabie. Autobiografia Diyaba spisana po arabsku została przetłumaczona i opublikowana w 2015 roku, co poszerzyło wiedzę o nim.
Kto ją napisał?
Kwestia autorstwa pozostaje otwarta. Wikipedia donosi, że badaczki literatury Ruth Bottigheimer i Paulo Lemos Horta przekonują, iż Diyaba należy rozumieć jako pierwotnego autora niektórych dostarczonych przez niego opowieści, a kilka z nich, w tym Alladyn, zostało częściowo zainspirowanych epizodami z jego własnego życia, ponieważ autobiografia zawiera paralele. To argument, a nie ustalony fakt, i widz musicalu nie musi zajmować stanowiska. Wyjaśnia jednak, dlaczego ta opowieść wydaje się tak konkretna: biedny młodzieniec, nagły awans, knujący doradca i miasto pełne kupców brzmią jak dzieło kogoś, kto z bliska obserwował handel i ambicję.
Miasto w Chinach, czarnoksiężnik z Maghrebu
W tekście Gallanda, a także w późniejszej angielskiej wersji Richarda Burtona, opowieść rozpoczyna się w jednym z miast Chin. Czarnoksiężnik z Maghrebu, podający się za brata zmarłego ojca Alladyna, namawia chłopca, by przyniósł lampę oliwną z magicznej jaskini. Wikipedia zauważa, że niemal wszystko po zdaniu otwierającym brzmi bliskowschodnio: władca jest sułtanem, lud wyznaje islam, a dialog pełen jest muzułmańskich zwrotów. Dodaje, że wczesne arabskie użycie słowa „Chiny” mogło po prostu oznaczać odległą, egzotyczną krainę. Sceneria jest więc mniej wskazówką na mapie, a bardziej sposobem powiedzenia, że wydarzyło się to bardzo daleko — co stanowi przydatny kontekst dla musicalu osadzonego w wymyślonym mieście Agrabah.
Co zmieniły film i spektakl sceniczny
Animowany film z 1992 roku przekształcił tę opowieść dla rodzinnej publiczności. Wikipedia odnotowuje, że kilka postaci przemianowano lub połączono: czarnoksiężnik i wezyr stali się jednym złoczyńcą, Dżafarem, a księżniczka otrzymała imię Jasmine, podczas gdy w opowieści nosi imię oznaczające pełnię księżyca nad pełniami księżyców. Dżin z lampy spełnia tylko trzy życzenia i pragnie wolności — to nowy motyw. Musical sceniczny zachowuje tę filmową fabułę, z librettem Chada Beguelina, i dodaje Alladynowi trójkę przyjaciół, którzy zastąpili małpkę z filmu. Jeśli chcesz zobaczyć, gdzie współczesna publiczność spotyka dawną opowieść, to latający dywan, lampa i bazar są tymi elementami, które przetrwały tę podróż.
Najczęściej zadawane pytania
Czy Alladyn jest w oryginalnych „Baśniach z tysiąca i jednej nocy”?
Wikipedia podaje, że opowieść ta nie była częścią pierwotnego tekstu „Nocy”. Antoine Galland dodał ją do swojej francuskiej wersji w 1710 roku.
Kto opowiedział Gallandowi tę historię?
Hanna Diyab, maronicki gawędziarz z Aleppo, którego Galland poznał w Paryżu w 1709 roku.
Źródła